Dawalad
wanaag (good governance)
Hordhac
Hadii alle idmo waxaan qormadan ku eegaya kuna
qiimeynayaa si scientific ah cilmiyeysan anoo ku dabakhaaya cilmiga siyaasada
iyo xirirka calamiga macnaha dawladda wanaaga “good governance”
Qeexida
ereyga dawladda,
Marka aan fiirnino cilmiga siyaasadda political
science waxey leedahay dawladda waa in laga helaa afar shuruudod “four
conditions” afartaa midkamida hadeysan jirin dawladnimda calamad suaal aa
dulsaaran ama si kale hadaan udhigo dawladnimadaas waa qabyo,
- a) 1Sovereignty
“madaxbanani”
- b) Population
“dad”
- c) Territorial
“dhul”
- d) Administration
“mamul”
Afartaas aan kurkusoo xusey waa afarta udub
dhexaadka u ah dawladnimada hadii midkamida ay maqanatahay waxa ay kadhigantahy
dawlad aan la-aqoonsaneen oo aan haysan “international
recognition” aqoonsi calamiya dawaladaha
aduunku uusan aqoonsanen ee iyagu kudhawaaqay madaxbananidoda self declaration waxa-kamida, SOMALILAND, TWIAN, CYPRUS,
WESTERN SAHRA, ABKHAZIA, SOUTH OSSETIA,
Dawalada
wanaag,
Dawalad wanaag ama “good governance” marka la
qiimeynaayo ama lalafaguraayo dawladda wanaaga waxa jira sadex hab oo lagu
qiimeyo loona yaqaano
I. Effective state “dawlada libaantay”
II. Weak state “dawalad daciifa”
III. Failed state “dawalad fashilanta”
Hadaan sadixdan aan yara dul istaago oo aan si “deeply”
oo qota-dheer uga hadlo midkasta micnihiisa iyo faladiisa aan ku horeeye,
- Ø effective
state, waxa loo yaqaan ama lagu micneeya dawlad democratic ah oo ay jiraan “rule
of law” sharci iyo kaladanbeen waana dawlad si “frequently” joogto ah doorsha u
sameysa “term to term” mudo ilaa mudo waana dawalad ay kajiraan xusbiyo ku
dhisan dastuurka oo dhaman muwadinta ay u simanyihiin oo aysan ahayn in hal-qof
uu iskaleyahay xusbiga sidookale waa dawlad leh isla xisaabtan& daah-furnan
“accountability and transparence” ugudanbeen waa dawlad ka adag xududaheeda
dhaman mid “hawo” “cir” “dhul” “badd” waxana kamida dawladaha noocan oo kale ah USA,
BRITIAN, CANADA, FRANCE, TURKEY, iyo dawalado kale oo bada,
- Ø "weak
state" waa dawlad structure ahaan u dhisan lakin ayasan jirin “absolute democracy”
dimuquraadiyad dhameystiran sida iney
jiraan xusbiyo siyaasaded, xoriyadii, “rule of law” sharcigii iyo
kaladanbeyntii sidokale in corruption uusan jirin amaba lala dagaalamo iyo in
muwaadininta ay helaan adeegi ay dawladda ku lahayeen sida “security protection”
badqab amni “healthy service” addegi
cafimaadka iyo wixii lamida dawladaha looyqaan weak state wey ka adagyihiin
xudahooda lakin markasta ayay wax kadhicikaraan mahan wax long time waqti-dheer
sii jiraaya dawladahaas waxa tusaale loosoqataa KENEYNA , UGANDA, EHIOPIA,
PAKISTAN, iyo kuwo kaloo badan
- Ø “failed state” ama dawlad fashilantay waa dawlad hoogtay ama zero ah waxayalaha lagu yaqaana waxa kamida ah majiran wax “rule of law” ah sharci iyo kala danbeyan oo u ah dawladnimada aasas maarhadii ayasan meesha aysan jirin sharci iyo kaladanbeyn xaladda lagu jiraa waxa ay noqoneysaa “anarchy situation” xaalad-foodo ah oo khilaaf iyo dagaal ay as’as u yihiin, democradiyadd iyo warkeedana meesha maba yaalo waaayo democradiyadda waxa hooyo u ah dawladnimada marhadii ay meesha kamqanatay “absolute state” dawladnimo dhameystirin democradiyadd iyo islaxisaabtan iyo adeeg muwaadin warkooda waadhamaday sababto ah malajoogi marxalad lagag hadlo arimahaas, dawladda fashilatay waa dawlad aan ka adkeyn xududaheeda mid cir, badd, hawo, dhul, dawladaha tusaaloyinaka loosoqato waxakamida SOMALIA, YEMEN, LIBIA, CONGO, RWANDA,MALI iyo kuwo kaloo badan.
Qalinkii: Abdikareem H Isse
:
Comments